राजकारणातील धर्मशृंखला

अनिल यादव 
राष्ट्राच्या व्यावहारिक जीवनात ज्यावेळी अतार्किक धर्माचा प्रवेश होतो तेव्हा त्या राष्ट्राचे सामाजिक जीवन गढूळ झाल्याची शेकडो उदाहरणे इतिहासाच्या पोतडीत बंदिस्त आहेत. खरे तर धर्म म्हणजे नक्की काय, याचे उत्तर अजूनही कुणाला सापडले नाही. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणतात, धर्म हा शब्द निश्‍चित-अर्थ-दुर्लभ आणि व्याख्याविहीन आहे. धर्म या संकल्पनेची वेगवेगळी अवस्थांतरे झाली आहेत. ही संकल्पना कधीच स्थिर नव्हती. परिस्थितीनुसार धर्माला आकार दिला आणि अखिल मानवजातीच्या कल्याणाचा विचार न करता सोयीस्कर अर्थ लावला गेला आहे. हाच धर्म जेव्हा राजकारणात घुसतो तेव्हा त्याचे समाजजीवनावर विपरीत परिणाम झाल्याची उदाहरणे आहेत. अगदी 18 व्या शतकातीलच दाखला घ्या. मोहम्मदशहा हा बादशहा असताना 1725 च्या एप्रिल महिन्यात शाही दफ्तरखान्यातील कारकून रामजी हा मुसलमान झाला. त्याक्षया पत्नी आणि मुलीने मात्र धर्म बदलण्यास नकार दिला. प्रकरण शाही काजीकडे गेले. मुलगी वयात आली नसल्याने तिच्यावर धर्मांतर करण्यास बळजबरी करता येणार नाही, असा निकाल दिला आणि सुरक्षेसाठी तिला जीवनदास नावाच्या कापडविक्रेत्याकडे सोपविले. हा निकाल धर्मांधांना आवडला नाही. निर्णयानंतर आलेल्या शुक्रवारी खुतबा झाल्यानंतर काही पुंडांनी दंगल सुरू केली. अनेकांची बळजबरीने सुंता केली. प्रकरण अंगलट येत असल्याने बादशहाने त्या मुलीला तुरुंगात डांबले. धर्मांच्या आड येणाऱ्या त्या बिचाऱ्या निष्पाप मुलीला कोठडीत ठार मारले. तिचा दफनविधी केल्यानंतरच दंगेखोर शांत झाले. एवढेच नव्हे तर बादशहा मोहम्मदशहाने "काफिरां'वर पुन्हा जिझिया कर लावला. भूतकाळातील खपल्या काढण्याचा उद्देश एवढाच की, राजकारणात धर्माची लुडबूड सुरू झाल्यास त्याचे दुष्परिणाम निष्पापांच्या वाट्याला येतात.
निकोप आणि सर्वसमावेशक धर्म तोच ज्यात द्वंद्वात्मकता आणि द्वंद्वन्यायाला स्थान मिळते. तसे न झाल्यास संबंधित धर्माच्या अधिष्ठानाला धक्का लागून तो लयाकडे सरकतो. धर्म हा शिकण्यासाठी नव्हे तर तो जगण्यासाठी असला पाहिजे. जगातील अनेक भागांत आज जी स्फोटक स्थिती आहे ती द्वंद्वात्मकतेला नाकारण्याच्या प्रवृत्तीमुळेच. जे राज्यकर्ते धर्माला राजकारणात घुसखोरी करण्यापासून रोखू शकले त्या देशांनी प्रगतीचे शिखर गाठले आहे. आजमितीला जगात जे दहा शक्तिशाली देश आहेत त्यापैकी एकाही देशात राजकारणात धर्माला स्थान नाही.
पाकिस्तानची निर्मिती ही केवळ धर्माच्या आधारावर झाली. भारत धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र बनले तर पाकिस्तान इस्लामी. आज धर्माच्या नावावर पाकमध्ये दररोज कुठे ना कुठे रक्त वाहत आहे. काश्‍मिरातील दहशतवादालाही धर्माचीच किनार. तालिबानने तर अफगानिस्तानची वाताहत केली. सिरिया, इराकमध्ये अबू बक्र अल बगदादीने तर क्रौर्याचा खेळच मांडला. त्याचे ध्येयसुद्धा उम्माह म्हणजेच धर्माधिष्ठित राष्ट्रनिर्मितीचे आहे.
म्यानमारमधील रोहिंग्या मुस्लिमांवरील जीवघेणे हल्ले हासुद्धा धार्मिक उन्माद होय. धर्माला तोंडी लावण्याच्या घटना भारतीय राजकारणातही घडल्या. दिवंगत पंतप्रधान राजीव गांधी यांच्या कार्यकाळातील शहाबानो प्रकरण हे धार्मिक लांगूलचालनाचे समर्पक उदाहरण होय. भारतातील सामाजिक एकतेला सुरुंग लावण्याचे काम शहाबानो प्रकरणाने केले तर बाबरी पतनाच्या घटनेने हिंदू-मुस्लिमांच्या मनात तेढ निर्माण करून ठेवली. कुणी मान्य करो अथवा न करो; नरेंद्र मोदींच्या नेतृत्वातील भारतीय जनता पक्षाला 2014 च्या लोकसभा निवडणुकीत ज्या 282 जागा मिळाल्या त्यामागे काहीअंशी धार्मिक कारणे आहेतच.
खरे तर राष्ट्राला धर्मच नसतो. असलाच तर तो नीती, तत्त्वज्ञान, तर्क, व्यावहारिकता, सर्वसमावेशकता या तत्त्वांचा पुरस्कार करणारा असावा. ही सर्व तत्त्वे एकाच धर्मात आढळतात आणि तो म्हणजे बौद्ध धर्म. म्हणूनच भारताचा जर कोणता राष्ट्रीय धर्म असेल तर तो म्हणजे बौद्ध धर्म; परंतु धर्म कितीही प्रगल्भ, व्यापक असला तरी त्या धर्माचे अनुयायी तो आचरणात आणतीलच असे नाही. आचरणाअभावी धर्माचे अस्तित्व शून्यवत ठरते. म्हणूनच धर्म हा तर्कशुद्ध शक्‍यताशक्‍यतेवर आधारित असला पाहिजे. तो प्रवाही आणि लवचिक आणि चिकित्सेला वाव असणारा असावा. धर्म जीवनव्यवहार असून त्याची राजकारणात घुसळण नकोच. प्रचलित काळाला अनुरूप असावा. कालचक्रातून धर्माचीही सुटका नाही. काळाच्या गतीचे विश्‍लेषण करताना प्रबोधनकार ठाकरे म्हणतात, काळ हा असा इल्मी जादूगार आहे की, आपल्या धावत्या गतीबरोबर त्या हेतूचे रंग आरपार बदलून त्या वस्तूला, स्थितीला आणि कल्पनेलासुद्धा उलटीपालटी करू शकतो.